لوپنۇرى

ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم، مەلۇم سەۋەپلەر تۈپەيلى، بلوگباستىن ۋردپرەسكە كۆچتۈم.بۇنىڭدىن كېيىن يېڭى بلوگنى زىيارەت قىلىشىڭلارنى ئۈمىد قىلىمەن. يېڭى بلوگنىڭ ئادىرىسى: http://www.lopnuri.com

توختى جامال، ئەر، ئۇيغۇر، 48 ياش، ئوتتۇرا تېخنىكوم مەدەنىيەت سەۋىيىسىگە ئېگە. ئۇ 1944- يىلى 5-ئاينىڭ 15- كۈنى لوپنۇر ناھىيىسى قاراقۇم كەنتىدە ئاددى دېقان ئائلىسىدە تۇغۇلغان. 1950-يىلىدىن 1960-يىلىغىچە باشلانغۇچ مەكتەپ تۇلۇقسىز سىفەن ۋە ئۈرۈمچى 2- دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇغان. 1960- يىلىدىن ھازىرغىچە زور كۆپچىلىك ھاياتىنى مەدەنىيەت – سەنئەت ئشىغا ئاتىغان

بېغىم نىياز 1893-يىلى لوپنۇر ناھىيە تىكەنلىك رايونى يېڭىسۇ كەنتىدە ئۇقۇمۇشلۇق ئائىلىدە تۇغۇلغان. ئۇ كىچىكىدە ئۆز دادىسىدىن تەلىم ئېلىپ ساۋادىنى چىقارغان. ئۇنىڭ ئۆز ئىسمى موللا بولۇپ، دادىسى نىياز سوپى ئىكەن. چوڭ دادىسىنىڭ ئىسمى باغ نىياز بولۇپ، كېيىن موللا دىگەن ئىسىمنى نىيازغا ئۆزگەرتكەن.

ئىسلام نىياز، ئەر، ئۇيغۇر،تۇلۇق ئوتتۇرا سەۋىيىلىك. 1933-يىلى 4-ئاينىڭ 5-كۈنى لوپنۇر ناھىيە تىكەنلىك يېزىسىدا دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان.1941-يىلىدىن 1948-يىلىغىچە تىكەنلىكتىكى پەننى مەكتەپتە ئوقۇپ ساۋادىنى چىقارغان، 1949-يىلىدىن 1951-يىلىغىچە ئائىلىسىدە دېھقانچىلىق قىلغان. 1951-يىلىدىن 1954-يىلىغىچە تىكەنلىك رايونىدا خىزمەتچى بولغان. 1954-يىلىدىن 1955-يىلىغىچە ئۈرۈمچىدە كۇتۇپخانچىلىق كەسپىدە ئوقۇپ بىلىم ئاشۇرغان. 1955-يىلىدىن 1959-يىلىغىچە كورلا ۋىلايەتلىك كىتابخانىدا ئىشلىگەن.

بالىنى بىرلا ۋاقىىتتا ئۆزى كۆنگەن ئىشىدىن ۋە ئاپىسىدىن ئايرىۋىتىش بالىغا نىسبەتەن زور پىسخىك ۋە روھى زەربە ھېساپلىنىدۇ.ئاكامنىڭ بالىسىنى ئەنە شۇنداق "سۈرگۈن قىلىش"ئۇسۇلىدا ئايرىغان ئىدى. بىچارە بالا بىر ھەپتىگىچە يىغلىغان. ئاخىر بولالماي ۋاز كەچكەن ئىدى. مېنىڭ بالامنى بۇ ئۇسۇلدا قىينىغۇم يوق ئىدى. ھېلىمۇ ئۇنىڭ مەمەمدىن ئايرىلىشى ئۇنىڭغا نىسبەتەن زور يوقىتىش ئىدى.بۇنداق چاغدا ئۇ ھەقىقىي كۈيۈنىشكە، روھى جەھەتتىكى تەسەللىگە موھتاج بولىدۇ ئەلۋەتتە. شۇنداق ۋاقىتتا لاتارىيەدىن تۇيۇقسىز چىقىپ قالغاندەكلا مۇنداق بىر قىزىقارلىق تەكلىپنى ئاڭلاپ قالدۇق.

6-ئىيۇن تازا بىر پەس قۇم بوران چىقىپ بېسىقتى، شۇ كۈنى ئالاقىچى چىن زۇڭچى بىلەن خۇممېلنىڭ خېتىنى ئالغاچ كەپتۇ. خۇممېلنى قاۋان تالىۋەتكەچكە يارا ئاغزى ياللۇغلىنىپ قۇم دەريا بويىدىكى لاگېرىمىزدا يېتىپ قاپتۇ. بىز بۇ خەۋەر بىلەن تەڭ يەنە گۈرۈچ تاپشۇرۇپ ئالدۇق، بۇ ئالتە ھەپتىدەك ئۈزۈلۈپ قالغان ئوزۇقىمىز ئىدى. ئۇندىن باشقا تاماكىمىزمۇ ئۆكسۈپ قالغانىدى. قەبرە ئەتراپى تەكشى بولمىغاچقا چېدىرنى قۇم ئۈستىگىلا تىكىشكە توغرا كەلدى. كېچىدىن چىققان بوران بىزنى بىر قەۋەت قۇمغا كۆمۈۋېتىپتۇ. بىز ئەتىگەندە خۇددى قۇم باسقان شەھەر ئويغانغانغا ئوخشاش ئورۇنلىرىمىزدىن تۇرۇپ كەتتۇق. ئالاقىچىمۇ لاگېرغا پىيادە قايتىپ كەتتى، ئۇ يەنە ئىككى كۈن يول يۈرۈشى كېرەك ئىدى.

لېكىن، ئۆردەك ئەتىسى قېيىقچى، لوپنۇرلۇق تاھىر دېگەن كىشى بىلەن ئاتلىق ئۇ يەرگە بېرىشقا ماقۇل بولدى. ئەمما ئۇ مىلتىق ئېلىۋېلىشنى تەلەپ قىلىپ تۇرۇۋالدى. چۈنكى ئالۋاستى مىلتىقتىن بەكمۇ قورقارمىش. مەنمۇ ئۇنىڭ بىلەن بىرگە بارماقچى بولۇپ قايتا - قايتا ئۆتۈنگەندىن كېيىنلا ئۆردەك بىرگە بېرىشىمغا قوشۇلدى.

كىنايە ئىستىلىستىكىلىق ئۈنۈمى ناھايىتى يوقىرى بولغان ئىتىلىستىكىلىق ۋاستە. ئەگەر ئۇنىڭدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىلسا ، تىلنىڭ ئىپادىلەش ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇپ باشقا ئىستىلىستىكىلىق شەكىللەر ئارقىلىق ھاسىل قىلغىلى بولمايدىغان ئىپادىلەش ئۈنۈمىگە ئېرىشكىلى ، نۇتۇقنى جانلىق ، ئوبرازلىق، يۇمۇرلۇق تۈسكە ئىگە قىلىپ كىشلەرنى شۇ ئوبىيكىتقا جەلىپ قىلغىلى ھەم ئۇلارنى تەسىرلەندۈرگىلى بولىدۈ.

بۇ ماقالىدە كىنايىنىڭ نامى ، تەبىرى ،شەكىللىنىش ئاساسى، تۈرلىرى ، ئۇنى قولانغاندا دىققەت قىلىشقا تىگشلىك نوقتىلار ، ئۇنىڭ ئاغزاكىي ۋە يازما نۇتۇقتىكى ئىستىلىستىكىلىق رولى قاتارلىق مەسىللەرئەمىلىي مىساللار ئاساسىدا يورۇتۇپ بېرىلدى.

ئۇيغۇر تىلىدا ئوخشىتىش، تەكرارلاش، قاپىيداشلىق يولى بىلەن ياسالغان سۆزلەر كۆپ سالماقنى ئىگەللەيدۇ، قالغانلىرى بولسا ئاز نىسبەتنى ئىگەللەيدۇ. ئوخشىتىش، مۇبالىغە، سىلىقلاش يولى بىلەن ياسالغان سۆزلەردە ئاساسلىقى سۆزلەرنىڭ مەنە مۇناسىۋىتى ئاساس قىلىنىدۇ. تەكرارلاش، قاپىيداشلىق، يېغىنچاقلاش ۋە قىسقارتىش يوللىرى بىلەن ياسالغان سۆزلەردە سۆزلەرنىڭ مەنە مۇناسىۋىتىگە ئېتىبار بېرىش بىلەن بىرگە يەنە تاشقى تۈزۈلۈش شەكلىگىمۇ ئېتىبار بېرىلىدۇ. تىلدا ئىستىلىستىكىلىق يول بىلەن سۆز ياساش ئۇسۇلىدىن توغرا، ئۈنۈملۈك پايدىلانسا تىلنىڭ ئىپادىلەش ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇش، ئوبرازچانلىقىنى كۈچەيتىش، نۇتۇقىنىڭ تېخىمۇ گۈزەل، يارقىن، راۋان بولۇشىنى ئىشقا ئاشۇرغىلى بولىدۇ

بىز مۇبالىغە ئۇسۇلى بىلەن ياسالغان سۆزلەر بىلەن سىلىقلاشتۇرۇش يولى بىلەن ياسالغان سۆزلەرنىڭ بەزىلىرىگە قارايدىغان بولساق، ئۇلارنىڭ تىلىمىزدا ئۇزۇندىن بۇيان ئىشلىتىلىش جەريانىدا تۇراقلىشىپ كەتكەن ئادەت سۆزلىرى ئىكەنلىكىنى بايقايمىز.  بۇ سۆزلەر گەرچە ئادەت سۆزلىرى بولسىمۇ، ئۇلار قۇرۇلمىسى جەھەتتىن ئېيتقاندا ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق سۆزنىڭ بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان، بىلدۈرگەن مەنىسىدىن قارىغاندا ئۇلار تىلدا خۇددى بىر سۆزگە ئوخشاش رول ئوينايدۇ. بىرقانچە سۆز بىرىككەندىن كىيىنلا ئاندىن بىر سۆزگە ئوخشاش مەنە ئاڭلىتالايدۇ.  بۇ نوقتىدىن ئېيتقاندا ئادەت سۆزلىرىنىڭ ھاسىل بولۇش ئۇسۇلىنىمۇ بىر خىل سۆز ياساش ئۇسۇلى دەپ قاراشقا بولىدۇ.

ئۇيغۇر خەلقى ئۇزۇن مۇددەتلىك تارىخى تەرەققىيات جەريانىدا باشقا مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلىش بىلەن بىرگە ئۆزىگە خاس بولغان مەدەنىيەت ئەندىزىسىنى بارلىققا كەلتۈرگەن. ئۇلار بۇ جەرياندا ئۆزلىرىنىڭ ئەخلاق چۈشەنچىلىرىگە، ئەدەب – ئەخلاق مىزانلىرىغا ئاساسەن ئۆز – ئارا ئالاقىدا سۆزنى مەنىسىگە ئاساسەن تاللاپ ئىشىتىشكە ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەن. قوپال، ئەدەبسىز، تومتاق سۆزلەرنى ئۆزلىرىنىڭ تىل ئادىتىگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇپ، ئۇنداق سۆزلەرنىڭ ئورنىغا سىلىق، يۇشۇرۇن ، ئەگىتمە مەنە بېرىدىغان سۆزلەرنى ياساپ ئىشلەتكەن.

قىسقىچە مەزمۇنى:مەزكۇر ماقالىدە ئىستىلىستىكىلىق يول بىلەن ياسالغان سۆزلەرنىڭ قۇرۇلما ئالاھىدىلىكى،ياسىلىش يوللىرى، ئەمەلىي ئۈنۈمدارلىقى، نۇتۇق جەريانىدىكى قوللىنىلىشى، ئىپادىلەش ئۈنۈمى، ئۇلارنىڭ باشقا سۆز ياساش ئۇسۇللىرىدىن پەرقى ۋە ئۇلارنى تەتقىق قىلىشنىڭ ئەھمىيىتى قاتارلىق تەرەپلەر ئەمەلى مىساللار ئارقىلىق كۆرسىتىپ بېرىلدى.

بالىلىرىمىزنى مەكتەپلەرگە بەردۇق،لىكىن كۆپىنچىلىرىمىز ئۇلارنىڭ قانچىلىك نەرسە ئۆگىنىۋاتقانلىقىغا كۆڭۈل بۆلۈپ كېتەلمىدۇق.بالىلىرىمىزنى ھۈنەرگە بەردۇق.ئۇلارنىڭ ھۈنەرنى قانچىلىك ۋاقىتتا ئىگەللەپ مۇستەققىل دۇكان ئايرىيالايدىغانلىقى بىلەن ھېساپلىشىپ ئولتۇرمىدۇق.قارىغاندا بىز زىيان تارتىشقا ئامراق مىللەت ئوخشايمىز.مېنىڭچە مەكتەپتە ئوقۇپ بىلىم ئېلىش بىلەن بىرەر ئۇستامنىڭ قولىدا تۇرۇپ ھۈنەر ئۆگىنىش ماھىيەت جەھەتتىن ئوخشاش.مەسئۇلىيەتسىز ئوقۇتقۇچى نادان ئوقۇغۇچىنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ.ھۈنەر بەرمەس ئۇستاممۇ،قولىدىن ھېچ ئىش كەلمەيدىغان،ئەپلەپ-سەپلەپ ئىش قىلىدىغان نائۇستىلارنى جەمىيەتكە چىقىرىدۇ.ئۇلارنىڭ ئەڭ ئاخىردا كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نەتىجىسى ئۆزىگە خاس مەدەنىيەتنىڭ خاراپلىشىشى بولۇپ چىقىدۇ.

شىۋېتسىيەلىكلەر قەشقەردىكى بۇ باش يىغىلىش نوقتىسى ئارقىلىق جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ قەشقەر يېڭى شەھەر، قاغىلىق،ئاقسۇ قاتارلىق شەھەر-بازارلاردا تارماق نوختىلارنى تەسىس قىلدى. باش يىغىلىش نوقتىسىدا شىۋېتسىيەلىك دىن تارقاتقۇچىلاردىن 20 نەچچە ئادەم، ھەرقايسى تارماق نوقتىلاردا بەشتىن ئادەم بار ئىدى. ئۇلار ئاساسلىقى دوختۇرلۇق، دىن تارقىتىش، ئىنجىل ئۇقۇتۇش، تەرجىمانلىق، باسمىچىلىق قاتارلىق ئىشلار بىلەن شۇغۇللىناتتى.

."ئەرنى ئەر قىلغان خوتۇن،يەر قىلغانمۇ خوتۇن"،"خوتۇنۇڭ بار،ئۆيۈڭ گۈل؛خوتۇنۇڭ يوق،ئۆيۈڭ چۆل"،"خوتۇنى ئوبدان شۈمشەيمەس"،"قىشنىڭ راھىتى ئوتۇن،ئەرنىڭ راھىتى خوتۇن"،"ياخشى خوتۇن ئەرنى تۈزەيدۇ"،"ياخشى خوتۇن ئۆينىڭ راھىتى،يامان خوتۇن ئۆينىڭ ئاپىتى"،"ياخشى خوتۇن ئۆي زىننىتى،يامان خوتۇن توي زىننىتى"،"ياخشى خوتۇن ئۆينىڭ گۈلى"،"ئەسكى خوتۇن ئالساڭ،بېشىڭ بولار ساساڭ.ياخشى خوتۇن ئالساڭ،ئاشقا تولار كاساڭ"دېگەندەك ھېكمەتلىرى بىلەن ئايال كىشىنىڭ تۇرمۇشتىكى رولىغا يۇقىرى باھا بەرسە؛"ئەرسىز ئايالنىڭ ھالىغا ۋاي"،"ئەرسىز خوتۇن-يۈگەنسىز ئات"،"ئۆڭكۈر بولسىمۇ ئۆيۈم بولسا،ئېيىق بولسىمۇ ئېرىم بولسا"،"ئەرلىك خوتۇن مەزىلىك ئاش،ئەرسىز خوتۇن تۇزلۇق ئۇماچ"،"ئەر ئالمىغان قىز-بۇزۇلغان گۆش"دېگەندەك ھېكمەتلىرى ئارقىلىق ئەرلەرنىڭ تۇرمۇشتىكى رولىنى مۇئەييەنلەشتۈرگەن

تارىختا شىنجاڭدا سەددىچىن سېپىلىنىڭ رولىنى ئوينايدىغان ئەسلىھەلەر بەرپا قىلىنغان.قارىماققا بۇنىڭ تالا-تارتىش قىلىدىغان يېرى يوقتەك تۇرسىمۇ،ئۇ زادى سەددىچىن سېپىلىمۇ ياكى ئەمەسمۇ؟ياكى خەننامىدە دېيىلگەندەك"قورغان"مۇ ۋە ياكى مۇتەخەسىسلەر ئېيتقاندەك"يۇشۇرۇن سەددىچىن"مۇ؛ئۇ سەددىچىن سېپىلى بىلەن بىر پۈتۈن گەۋدىمۇ ياكى سەددىچىن سېپىلىنىڭ بىر قىسمىمۇ؟خەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى سەددىچىن بىلەن مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى سەددىچىننىڭ نېمە پەرقى بار؟پەقەت مىڭ دەۋرىدىكى سېپىللارلا ھەقىقىي سەددىچىن ھېساپلىنامدۇ؟دېگەندەك مەسىلىلەرنى ئايدىڭلاشتۇرۋىلىش ناھايتى موھىم.

ئاي يۈزۈڭنى قۇياشتىن كۈنلەپ،

ئاسمان قىلدى كۆڭلىنى ئىزھار.

بىلەلمىدىم ئورۇن بارمىدۇ؟

ئاق قەلبىڭدە ماڭا ئوماق يار.

قوزغىلىپ ئاتلاندى قۇللار قىلدى دۈشمەنگە ھۇجۇم،

بولدى گۇمران قارا زىندان،قاتمۇ-قات دەھشەت زۇلۇم.

قەد كۆتەردى دەس بولۇپ مىليۇنلىغان قۇربان تۇلۇم،

ماۋجۇشى بولغاچ مەدەتكار مىھرىۋان شەپقەت بىلەن.

تەكلىماكان توغرىسىدا يۇقىرىقىلارنى بايان قىلىپ ئۆتتۇق ، ئىنسانىيەت دۇنياسىدا قەدىمدىن ھازىرغىچە بولغان جەرياندا كىشىلەرنى قىزىقۇرىدىغان ، ئويغا سالىدىغان ، قېزىشقا ئىلھاملاندۇرىدىغان ئامىل پەقەتلا مەدەنىيەت .

ئېتنىك مەدەنىي يادىكارلىق ، مىراسلار خەلقىمىزنىڭ مەدەنىيەت مۇساپىسى سۈپىتىدە ئەسىردىن ئەسىرلەرگە ئۇلىشىپ كەلمەكتە ،  بۇ جەھەتتە بىز پەخىرلىنىشكە ھەقلىق ، لېكىن بۇ قىممەتلىك بايلىقلارغا سەل قاراپ ، تاشلاپ يوقىتىپ قويساق ، مەدەنىيتىمىزنى ۋەيران قىلىشقا يۈزلەندۈرۈپ قويغان بولىمىز ، ئەلۋەتتە . ئاخىرىدا شۇنداق دېگۈمىز كېلىدۇ : تەكلىماكاننى تېخىمۇ قازايلى ، تېخىمۇ ئۈگىنەيلى ، چۈنكى بىز تەكلىماكان ، تەكلىماكان دېگەن بىز .